Perspektywa czasowa – kiedy buduje sukces i dlaczego niszczy postanowienia noworoczne?

 

Każdego roku, gdy zegar wybija północ 1 stycznia, wchodzimy w fazę zbiorowego optymizmu. Planujemy radykalne zmiany, wierząc, że „nowy ja” będzie posiadał nadludzką dyscyplinę. Jednak statystyki są bezlitosne: około 80% postanowień ląduje w koszu przed połową lutego. Philip Zimbardo, wybitny psycholog znany z nieco nieetycznego eksperymentu więziennego, w swojej książce „Paradoks czasu” dowodzi, że przyczyną tych porażek nie jest brak siły woli, lecz nasze głęboko zakorzenione, nieświadome nastawienie do czasu.

Anatomia Perspektywy Czasowej

Perspektywa czasowa to filtr, przez który przepuszczamy każde doświadczenie. To ona decyduje, czy wybierzemy natychmiastową przyjemność, czy długofalową korzyść.

Niektórzy z nas są bardziej skupieni na przeszłości i żyja czymś co albo nie wróci, albo pławią się w żalu, inni żyją przyszłością – stawiają sobie celei myślą o tym co przyniesie jutro. Jeżeli to jest podszyte lękiem i perfekcjonizmem perspetywa przyszłościowa kończy się zapominaniem o tu i teraz i odkładaniem dbania o siebie na później. Co skolei wymaga posiadania perspektywy teraźniejszej, która pozwala na zabawę, odpuszczenie, skupienie się na chwilowej przyjemności. Ale każda z tych perspektyw skrajnie jest toskyczna. Gdzie jesteś? Gdzie znajdziesz swój balans?

Zimbardo wyróżnia pięć fundamentów naszej psychologii czasu:

* Przeszłość Negatywna: Skupienie na tym, co poszło nie tak. Osoby te żyją w cieniu dawnych porażek, co sprawia, że nowe wyzwania (jak postanowienia noworoczne) budzą lęk przed powtórną kompromitacją. Rozmyślają o źle podjętych decyzjach, ruminują o ty co powinni powiedzieć koledze z 2 klasy który ich obraził, żyją często w żalu, że czegoś nie dostali albo coś nie wróci. Ta perspektywa koleruje z depresją i zaburzeniami traumatycznymi

* Przeszłość Pozytywna: Postrzeganie historii jako zbioru sukcesów i dobrych tradycji. To „emocjonalna kotwica”, która daje poczucie bezpieczeństwa. Ale też prowadzi w skrajnych przypadkach do przekonania, że „kiedy było lepiej” i  „ ta dzisiejsza młodzież…”

* Teraźniejszość Hedonistyczna: Nastawienie na „tu i teraz”. Liczy się impuls, zabawa i unikanie bólu. To tutaj rodzi się pokusa złamania diety czy wydania oszczędności na nowym wyprzedażowym hicie. Niestety ta perspektywa sprzyja uzależnieniom.

* Teraźniejszość Fatalistyczna: Przekonanie, że życie jest dziełem przypadku, a my jesteśmy tylko pionkami. Skrajni fataliści rzadko podejmują postanowienia, bo nie wierzą w swoją sprawczość. Jeżeli tkwimy w tu i teraz które jest beznadziejne i nie widzimy szans na zmianę to łatwo można zapędzić się w róg bezsensu życia i doświadczyć kryzysu suicydalnego.

* Przyszłość: Orientacja na cele. Osoby te żyją jutrem, analizując koszty i zyski. To motor napędowy sukcesu cywilizacyjnego, ale też źródło chronicznego stresu. Więc w równowadze z innymi perspektywami to będzie oznaczało zdrowe planowanie i umiejętność odpuszczenia (jeżeli masz nutę hedonizmu), a jeżeli tu i teraz i przyjemności uznajesz za stratę czasu to skończysz z zaburzeniami lękowymi i wypaleniem zawodowym.

Paradoks Sukcesu: Przyszłość jako błogosławieństwo i przekleństwo

Zimbardo i Boyd zauważyli uderzającą prawidłowość: orientacja na przyszłość jest najlepszym predyktorem sukcesu w zachodnim świecie. Osoby te mają lepsze wykształcenie, zdrowsze nawyki i wyższe zarobki. Dlaczego? Ponieważ opanowały umiejętność odraczania gratyfikacji – potrafią odmówić sobie nagrody dzisiaj, by otrzymać większą jutro.

Jednak „czysta” perspektywa przyszłościowa niesie ze sobą paradoks. Człowiek sukcesu często staje się niewolnikiem swojego kalendarza. Praca staje się ważniejsza od rodziny, a planowanie wakacji ważniejsze od samego wypoczynku. Sukces materialny przychodzi kosztem sukcesu emocjonalnego. Co więcej, osoby te rzadko celebrują osiągnięcia, bo w momencie ich zdobycia ich umysł jest już przy kolejnym celu. Nie ma zatrzymania (które wymaga perspektywy tu i teraz, zachwytu, delektowania się, zwolnienia czasu), więc sukces w końcu przestaje mieć charakter nagradzający. Jest wysiłek, ale nie ma celebry.

Dlaczego postanowienia noworoczne to „walka z czasem”?

Mechanizm porażki noworocznej tkwi w konflikcie między dominującymi perspektywami. Kiedy planujemy (w grudniu), korzystamy z Perspektywy Przyszłościowej. Widzimy efekty, wyobrażamy sobie dumę i sprawność. Jednak kiedy przychodzi moment realizacji (np. mroźny poranek w połowie stycznia), do głosu dochodzi Teraźniejszość Hedonistyczna. Wyjście na spacer i zrzucenie nadmiaru pochłoniętych kalorii czy ciepły kocyk i kolejna czekolada?

Hedonista w nas pyta: „Dlaczego mam cierpieć teraz, dla kogoś, kim będę za pół roku?”. Jeśli Twoja perspektywa przyszłościowa nie jest wystarczająco silna, by przetrwać ten impuls, przegrasz.

Zimbardo wskazuje na jeszcze jeden błąd: brak Przeszłości Pozytywnej. Jeśli w przeszłości wielokrotnie łamałeś postanowienia, Twoja podświadomość (Przeszłość Negatywna) podpowiada Ci, że tym razem też się nie uda. To staje się samospełniającą się przepowiednią.

Jak skutecznie planować i realizować cele? (Metoda Zimbardo)

Aby przestać kręcić się w kółko, musisz stworzyć Zrównoważoną Perspektywę Czasową. Oto jak zastosować ją do realizacji postanowień:

1. Wykorzystaj Przyszłość do strategii (Wizja)

Nie wystarczy powiedzieć „będę więcej ćwiczyć”. Musisz precyzyjnie określić logistykę: kiedy, gdzie i co dokładnie będziesz robić. Osoby zorientowane na przyszłość dzielą cele na małe kroki (tzw. mikro-cele), co sprawia, że nagroda wydaje się bliższa.

2. Przekup Hedonistę (Teraźniejszość)

To rewolucyjny krok w teorii Zimbardo. Nie walcz z potrzebą przyjemności – wykorzystaj ją. Jeśli Twoim celem jest nauka języka, ucz się przy ulubionej kawie. Jeśli bieganie, słuchaj w trakcie tylko tych audiobooków, które uwielbiasz. Musisz dać swojemu „wewnętrznemu dziecku” natychmiastową nagrodę za trud włożony w przyszłość.

3. Zbuduj fundament w Przeszłości

Przypomnij sobie sytuację, w której byłeś wytrwały – nawet jeśli to była drobnostka. Skupienie na sukcesach z przeszłości (Perspektywa Pozytywna) buduje poczucie własnej skuteczności i wzmacnia samooceną, która ostatecznie pomoże Ci uwierzyć, że dasz radę. Jeśli z kolei nawiedzają Cię wspomnienia dawnych porażek (nie cierpię tego słowa), spróbuj je przeformułować: „Wtedy mi nie wyszło, bo nie miałem odpowiedniej metody, a teraz ją mam”.

Zatrzymując się przy słowie „porażka” za każdym razem kiedy ktoś go używa czuję jakiś rodzaj bólu. Więc proponuję sobie i Wam reframing – no nie udało się, coś mogło pójść lepiej, następnym razem spróbujemy inaczej, co tu nie zadziałało. Spróbujcie podejść do tych negatywnych anty-sukcesów z ciekawością- jakby Wam się kran popsuł i nie wiecie gdzie cieknie. Zamiast się obwiniać rozkręcacie i sprawdzacie uszczelki, próbujecie dokręcić etc. Tak traktujmy te „porażki”. Coś co się zacięło i musimy sprawdzić co i spróbować jeszcze raz.

4. Wyeliminuj Fatalizm

Przestań mówić „zobaczymy, jak będzie”. Zastąp to stwierdzeniem: „Mam wpływ, dam radę, chwilowo jest nie okay, ale będzie lepiej”. Szukaj modeli życiowych, którym się udało wzrosnąć po traumie. Pochodzę z rodziny w której bywało ciężko z pieniędzmi. Ale nauczyłam się, że bywa gorzej i można sobie poradzić, a potem bywa lepiej i jest jakaś ulga.  Prawie każde nasze doświadczenie przyniosło nam jakąś strategie poradzenia sobie i dobrze przepracowane jest lekcją. Fatalizm płynie z nadmiernego koncentrowania się na kosztach i stratach. A przecież zmiana to też jakiś zysk, nowe kompetencje, szersza perspektywa na ludzkie zachowania?

Podsumowanie: Optymalny profil czasu

Sukces życiowy według Zimbardo nie polega na byciu pracoholikiem zorientowanym wyłącznie na przyszłość. Szczęśliwy i efektywny człowiek to „architekt czasu”, który potrafi:

* Z optymizmem patrzeć w Przeszłość, czerpiąc z niej siłę.

* Z nadzieją i konkretem patrzeć w Przyszłość, budując bezpieczeństwo.

* Z pasją przeżywać Teraźniejszość, nie zapominając o obowiązkach.

W tym roku nie zmieniaj swojej diety ani portfela. Zacznij od zmiany sposobu, w jaki myślisz o czasie. Dopiero gdy Twoje „wczoraj”, „dzisiaj” i „jutro” zaczną ze sobą współpracować, Twoje postanowienia noworoczne staną się rzeczywistością.

Wróć do wszystkich artykułów